Khi nhắc đến viêm, đa số chúng ta thường nghĩ đến những biểu hiện dễ nhận biết như sưng, nóng, đỏ, đau hoặc sốt.

Thực tế, đó chỉ là viêm cấp tính – phản ứng tự nhiên giúp cơ thể chống lại nhiễm trùng hoặc sửa chữa mô bị tổn thương.

Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, cơ thể có thể tồn tại một dạng viêm hoàn toàn khác:

• không gây đau,
• không gây sốt,
• không có biểu hiện rõ ràng,
• nhưng âm thầm kéo dài trong nhiều năm.

Các nhà khoa học gọi hiện tượng này là inflammaging – sự kết hợp giữa hai từ inflammation (viêm) và aging (lão hóa). Thuật ngữ này mô tả tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp liên quan đến quá trình lão hóa, được xem là một trong những đặc điểm sinh học nổi bật của tuổi già và có liên quan đến nhiều bệnh mạn tính.

Điều quan trọng là inflammaging không phải là một bệnh, cũng không phải mọi người lớn tuổi đều có mức độ viêm giống nhau.

Những nghiên cứu gần đây cho thấy mức độ viêm chịu ảnh hưởng mạnh của lối sống, môi trường sống và sức khỏe chuyển hóa, chứ không chỉ của tuổi tác. Một số nghiên cứu trên các quần thể sống theo lối sống truyền thống thậm chí cho thấy tình trạng viêm liên quan đến tuổi có thể khác biệt đáng kể so với các xã hội công nghiệp hóa, gợi ý rằng inflammaging không hoàn toàn là hệ quả tất yếu của lão hóa.

Chính vì vậy, hiểu đúng về inflammaging không chỉ giúp giải thích vì sao nguy cơ bệnh mạn tính tăng theo tuổi mà còn mở ra cơ hội can thiệp thông qua các thay đổi lối sống dựa trên bằng chứng khoa học.

NFLAMMAGING LÀ GÌ? VÌ SAO VIÊM MẠN TÍNH LẠI TĂNG THEO TUỔI?

Inflammaging – Khi hệ miễn dịch luôn ở trạng thái "bật"

Năm 2000, nhà miễn dịch học người Ý Claudio Franceschi lần đầu tiên đưa ra thuật ngữ Inflammaging để mô tả tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp, vô khuẩn (sterile inflammation), kéo dài và gia tăng theo tuổi. Không giống viêm cấp do nhiễm trùng hay chấn thương, inflammaging thường diễn ra âm thầm trong nhiều năm mà không có triệu chứng rõ ràng.

Ở người khỏe mạnh, hệ miễn dịch được thiết kế để phản ứng nhanh khi có tác nhân gây hại như vi khuẩn, virus hoặc tổn thương mô. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, phản ứng viêm sẽ được "tắt" để cơ thể trở về trạng thái cân bằng.

Tuy nhiên, theo tuổi tác, cơ chế điều hòa này dần trở nên kém hiệu quả. Thay vì chỉ hoạt động khi cần thiết, hệ miễn dịch duy trì một trạng thái hoạt hóa nhẹ nhưng kéo dài, khiến nhiều chất trung gian gây viêm được sản xuất liên tục. Đây chính là đặc điểm cốt lõi của inflammaging.

Inflammaging không phải là "viêm nhiều hơn"

Đây là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất.

Nhiều người nghĩ rằng viêm mạn tính đồng nghĩa với phản ứng viêm mạnh hơn. Thực tế, inflammaging thường chỉ biểu hiện bằng sự tăng nhẹ nhưng kéo dài của các cytokine tiền viêm như:

• Interleukin-6 (IL-6)
• Tumor Necrosis Factor-α (TNF-α)
• Interleukin-1β (IL-1β)
• Protein phản ứng C độ nhạy cao (hs-CRP)

Mức tăng này thường không đủ để gây sốt hay đau, nhưng nếu kéo dài trong nhiều năm có thể ảnh hưởng đến chức năng của nhiều cơ quan.

Vì sao viêm lại tăng theo tuổi?

Các nhà khoa học hiện nay cho rằng inflammaging không phải do một nguyên nhân duy nhất mà là kết quả của nhiều quá trình sinh học tương tác với nhau.

1. Lão hóa hệ miễn dịch (Immunosenescence)

Một trong những thay đổi quan trọng nhất của tuổi già là immunosenescence – sự suy giảm và tái cấu trúc của hệ miễn dịch.

Theo thời gian:

• số lượng tế bào T naïve giảm;
• khả năng đáp ứng với tác nhân mới suy yếu;
• hiệu quả loại bỏ tế bào già và tế bào tổn thương giảm;
• đáp ứng viêm trở nên kém kiểm soát hơn.

Điều này tạo ra một nghịch lý: hệ miễn dịch suy yếu trong việc chống nhiễm trùng nhưng lại hoạt động quá mức ở trạng thái viêm nền, góp phần duy trì inflammaging.

2. Tế bào lão hóa và SASP

Không phải mọi tế bào già đều chết.

Một số tế bào bước vào trạng thái gọi là cellular senescence: chúng ngừng phân chia nhưng vẫn tồn tại trong mô.

Những tế bào này tiết ra nhiều phân tử tín hiệu được gọi chung là Senescence-Associated Secretory Phenotype (SASP), bao gồm cytokine, chemokine, yếu tố tăng trưởng và enzyme phân hủy chất nền ngoại bào.

Ở mức độ ngắn hạn, SASP có thể hỗ trợ sửa chữa mô. Nhưng khi các tế bào lão hóa tích tụ theo tuổi và không được loại bỏ hiệu quả, SASP trở thành nguồn kích thích viêm kéo dài và có thể lan truyền trạng thái lão hóa sang các tế bào lân cận. Đây được xem là một trong những cơ chế trung tâm của inflammaging.

Lưu ý: Phần lớn hiểu biết về SASP đến từ nghiên cứu trên động vật và mô hình tế bào. Ở người, vai trò của SASP được hỗ trợ bởi nhiều dữ liệu quan sát và nghiên cứu dịch mô, nhưng vẫn còn nhiều câu hỏi cần được làm rõ.

3. Mỡ nội tạng – "Nhà máy" sản xuất cytokine

Mô mỡ không chỉ là nơi dự trữ năng lượng.

Đặc biệt, mỡ nội tạng là một mô nội tiết có khả năng tiết ra nhiều chất hoạt tính sinh học như IL-6, TNF-α và các adipokine. Khi lượng mỡ nội tạng tăng, tình trạng viêm mức độ thấp cũng có xu hướng gia tăng, đồng thời làm tăng nguy cơ kháng insulin và hội chứng chuyển hóa.

Điều này giải thích vì sao hai người cùng tuổi nhưng có vòng eo và sức khỏe chuyển hóa khác nhau có thể có mức viêm nền rất khác nhau.

4. Rối loạn chức năng ty thể

Ty thể là "nhà máy năng lượng" của tế bào.

Theo tuổi tác, ty thể có thể hoạt động kém hiệu quả hơn, dẫn đến tăng stress oxy hóa và giải phóng các phân tử gây kích hoạt hệ miễn dịch bẩm sinh. Những tín hiệu này góp phần duy trì tình trạng viêm mạn tính và tạo thành vòng xoắn giữa tổn thương tế bào và viêm.

5. Hệ vi sinh vật đường ruột

Những năm gần đây, microbiome được xem là một trong 12 Hallmarks of Aging.

Sự thay đổi thành phần hệ vi sinh vật đường ruột theo tuổi, cùng với chế độ ăn nghèo chất xơ hoặc nhiều thực phẩm siêu chế biến, có thể làm suy giảm hàng rào bảo vệ ruột và tăng sự tiếp xúc của hệ miễn dịch với các phân tử có khả năng kích thích viêm. Tuy nhiên, mối quan hệ nhân quả giữa microbiome và inflammaging ở người vẫn đang được nghiên cứu.

Inflammaging có phải là điều tất yếu khi già đi?

Đây là một câu hỏi rất thú vị.

Trong nhiều năm, inflammaging được xem là hệ quả gần như không tránh khỏi của lão hóa. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây trên một số quần thể sống theo lối sống truyền thống (như người Tsimane ở Bolivia và Orang Asli ở Malaysia) cho thấy mức độ viêm tăng theo tuổi không phải là hiện tượng phổ quát. Điều này gợi ý rằng chế độ ăn, hoạt động thể lực, môi trường sống và các yếu tố của xã hội hiện đại có thể đóng vai trò rất quan trọng trong inflammaging.

Những phát hiện này không phủ nhận vai trò của tuổi tác, nhưng cho thấy lối sống có thể ảnh hưởng đáng kể đến mức độ viêm nền.

🌿 Góc nhìn VINATHRIVE HEALTH

Lão hóa không đồng nghĩa với viêm mạn tính không thể thay đổi.

Tuổi tác là yếu tố không thể đảo ngược, nhưng mức độ viêm nền chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố có thể can thiệp như mỡ nội tạng, hoạt động thể lực, chất lượng giấc ngủ, chế độ ăn và hút thuốc. Vì vậy, mục tiêu thực tế không phải là "xóa bỏ inflammaging", mà là giảm các yếu tố thúc đẩy viêm kéo dài để duy trì một hệ miễn dịch cân bằng và kéo dài thời gian sống khỏe mạnh (healthspan).